معرفی شرکت · صنایع شیمیایی؛ مواد پایه، مواد پیشرفته، راهکارهای صنعتی و کشاورزی
شرکت باسف (BASF)؛ معرفی، محصولات و نقش در صنعت شیمی آلمان
از فوم داخل بسته‌ها تا مواد خودرو؛ داستان باسف نشان می‌دهد کارخانههای شیمی چگونه به زندگی روزمره وصل میشوند.
درب جعبهٔ یک لیوان شیشه‌ای را باز می‌کنید. فوم دور لیوان ضربه‌ها را گرفته و شیشه را سالم نگه داشته است. چنین فومی میتواند از استایروپور ساخته شده باشد. اما سازندهٔ مادهٔ این فوم چرا با خودرو، ساختمان و کشاورزی هم سروکار دارد؟
داستان شرکت باسف (BASF) از همین فاصله میان ماده و شیء نهایی شروع می‌شود. نام باسف شاید روی بسته دیده نشود، اما ماده‌ای که کارخانهٔ دیگری از آن استفاده کرده، میتواند از باسف آمده باشد. برای شناختن این شرکت، باید رد موادش را دنبال کرد.
۰۱در زندگی ما
داخل یک بسته چه کسی پنهان شده است؟
استایروپور ماده‌ای است که از آن فوم محافظ می‌سازند. باسف تولید استایروپور را در سال ۱۹۵۱ آغاز کرد. خریدار استایروپور میتواند ماده را به شکل مناسب یک کالا درآورد؛ کسی که بسته را باز میکند، معمولاً فقط فوم را می‌بیند، نه نام سازندهٔ ماده را.
باسف در بسیاری از موارد کالای آمادهٔ مصرف نمی‌فروشد. باسف ماده‌ای تولید میکند که کارخانه‌ای دیگر آن را به بخشی از یک کالای آشنا تبدیل میکند. رابطهٔ باسف با زندگی روزمره، بیشتر شبیه رابطهٔ تولیدکنندهٔ آرد با نان است تا رابطهٔ نانوایی با مشتری.
سازندهٔ یک بسته‌بندی باید ماده‌ای انتخاب کند که از کالای داخل جعبه محافظت کند. سازندهٔ فوم محافظ هم به ماده‌ای نیاز دارد که ضربه را بگیرد. انتخاب مادهٔ مناسب میتواند تفاوت میان یک کالای سالم و یک کالای شکسته باشد.
نیاز سازندهٔ فوم محافظ با نیاز خودروساز یکسان نیست. سازندهٔ فوم می‌خواهد کالا هنگام جابه‌جایی سالم بماند؛ خودروساز برای ساخت خودرو ماده انتخاب میکند. باسف با پاسخ دادن به نیازهای متفاوت تولیدکنندگان، با صنعت‌هایی مانند خودرو، ساختمان و کشاورزی سروکار پیدا میکند.
بستهٔ کالا
استایروپور برای ساخت فوم محافظ به کار می‌رود.
دیوار خانه
فوم ساخته‌شده از استایروپور میتواند عایق حرارتی باشد.
اتصال برقی خودرو
اولترامید در ساخت بعضی قطعات خودرو به کار می‌رود.
زیرهٔ کفش
الاستولان در زیرهٔ بعضی کفش‌ها کاربرد دارد.
۰۲آدم‌ها
زرگر مانهایمی در قطران چه دید؟
فریدریش انگلهورن زرگر بود و در مانهایم کسب‌وکاری برای تولید گاز از زغالسنگ داشت. تولید گاز، قطران هم بر جا می‌گذاشت. انگلهورن در قطران چیزی بیش از یک محصول جانبی دید: ماده‌ای که می‌شد از آن برای ساخت رنگ مصنوعی استفاده کرد.
تبدیل این فکر به کارخانه، کار یک نفر نبود. دو شیمیدان به نامهای آگوست کلم و کارل کلم همراه انگلهورن باسف را بنیان گذاشتند. شرکت تازه در سال ۱۸۶۵ در مانهایم تأسیس شد، اما کارخانههای اولیه‌اش در لودویگسهافن، آن سوی رود راین، ساخته شدند.
انگلهورن فقط فروش رنگ را در نظر نداشت. انگلهورن میخواست مواد اولیه، مواد میانی و رنگ در یک مجموعه ساخته شوند. مواد میانی همان موادی‌اند که در طول ساخت رنگ به دست می‌آیند و بعد برای مرحلهٔ بعد به کار می‌روند.
تصمیم انگلهورن به بنیان‌گذاران امکان می‌داد چند مرحلهٔ ساخت رنگ را در یک مجموعه پیش ببرند. انگلهورن از کسب‌وکار گاز به ساخت رنگ رسید. دو شیمیدان نیز در شکل‌گیری شرکت تازه نقش داشتند. انگلهورن از همان آغاز نمی‌خواست باسف فقط فروشندهٔ رنگ باشد.
فریدریش انگلهورن Friedrich Engelhorn
هم‌بنیان‌گذار و نخستین رئیس هیئت‌مدیرهٔ اجرایی باسف · ۱۸۲۱–۱۹۰۲؛ ریاست ۱۸۶۵–۱۸۸۳
انگلهورن زرگر و مالک شرکت گاز زغالسنگ بود. او همراه آگوست و کارل کلم، شرکتی برای ساخت مواد اولیه تا رنگ نهایی بنیان گذاشت.
منبع: BASF
۰۳لحظه‌های عطف
از رنگ نیلی تا راکتور پرفشار
باسف کارش را با ساخت رنگ پیش برد، اما به رنگ محدود نماند. باسف در سال ۱۸۹۷ رنگ نیلی مصنوعی خود را وارد بازار کرد. رنگ نیلی محصولی آمادهٔ فروش بود. چرخش بزرگ بعدی باسف ساخت آمونیاک بود؛ ماده‌ای اولیه که می‌توان از آن مواد دیگر ساخت.
ساخت آمونیاک در مقیاس کارخانه به دستگاهی نیاز داشت که فشار و دمای بالا را تاب بیاورد. هیدروژن به راکتورهای پرفشار آسیب می‌زد. کارل بوش در سال ۱۹۱۱ طرح لولهٔ دوجداره را برای حل این مشکل ارائه کرد. نخستین کارخانهٔ صنعتی ساخت آمونیاک جهان دو سال بعد در سایت اوپائوی باسف آغاز به کار کرد.
داستان باسف فقط داستان گسترش کارخانه‌ها نیست. باسف در سال ۱۹۲۵ با شرکت‌های دیگر ادغام شد و آی‌جی فاربن شکل گرفت. باسف با این ادغام استقلال حقوقی خود را از دست داد. آی‌جی فاربن با حکومت نازی همکاری کرد؛ حضور سایت‌های باسف در آی‌جی فاربن فقط یک تغییر نام نبود.
باسف در سال ۱۹۵۲ دوباره به‌عنوان شرکتی مستقل تأسیس شد. سال‌ها بعد، باسف با خرید انگلهارد وارد فعالیت گسترده‌تری در کنترل آلایندگی شد؛ کاری متفاوت از ساخت رنگ. خرید بخشی از کسب‌وکارهای بایر هم بذر را وارد سبد باسف کرد. باسف دیگر فقط سازندهٔ رنگ نبود.
۰۴کسب‌وکار
باسف پولش را از چه می‌گیرد؟
برای فهم درآمد باسف، نباید دنبال یک محصول پرفروش واحد گشت. یک مشتری ممکن است ماده‌ای برای ادامهٔ تولید در کارخانهٔ خودش بخرد. مشتری دیگر به ماده‌ای نیاز دارد که برای کاربرد مشخصی ساخته شده است. باسف از فروش چنین محصولات متفاوتی به کسب‌وکارهای دیگر پول درمی‌آورد.
گزارش باسف فعالیت‌های شرکت را در شش بخش اصلی نشان می‌دهد. بخش «مواد پیشرفته» در سال ۲۰۲۵ بیشترین فروش را میان این بخش‌ها داشت. نام این بخش به موادی اشاره دارد که برای کاربردی مشخص به کار می‌روند؛ مثلاً ماده‌ای که سازندهٔ قطعهٔ خودرو انتخاب میکند. مشتریِ چنین ماده‌ای همان نیاز خریدارِ مادهٔ پایه را ندارد.
فروش باسف از فعالیت‌هایی که ادامه دارند، در سال ۲۰۲۵ به ۵۹٬۶۵۷ میلیون یورو رسید. رقم فروش گروه، اندازهٔ کسب‌وکاری را نشان می‌دهد که به یک محصول یا یک بخش محدود نیست. فروش باسف ردیفی به نام «سایر» را هم در بر می‌گیرد؛ پس هیچ‌یک از شش بخش بهتنهایی نمایندهٔ کل گروه نیست.
یک خودروساز میتواند برای کنترل آلاینده‌های اگزوز به محصول باسف نیاز داشته باشد. تولیدکنندهٔ دیگری ممکن است مادهٔ باسف را برای ساخت فوم محافظ بخرد. باسف با فروش مواد و محصولات متفاوت به چنین مشتریانی درآمد دارد؛ همهٔ خریداران برای حل یک مسئله سراغ باسف نمی‌آیند.
ترکیب کسب‌وکار باسف نیز ثابت نمی‌ماند. فعالیت پوشش‌های خودرویی نمونه‌ای از این تغییر است؛ باسف واگذاری اکثریت آن کسب‌وکار را در سال ۲۰۲۶ تکمیل کرد. پس تصویر فروش یک سال، نمایی از فعالیت‌های همان دوره است، نه فهرستی همیشگی از کارهای آیندهٔ شرکت.
واحد: میلیون یورو
منبع: BASF
۰۵از ماده تا کاربرد
چرا این سبد این‌قدر متفاوت است؟
تفاوت محصولات باسف را می‌توان از جای آن‌ها در راه رسیدن به یک کالا فهمید. بعضی مواد، آغاز راه‌اند و کارخانههای دیگر از آن‌ها برای ساخت محصولات تازه استفاده می‌کنند. بعضی محصولات برای کاری مشخص طراحی شده‌اند. گروهی هم به استفادهٔ دوباره از مادهٔ مصرف‌شده مربوط‌اند.
آمونیاک نمونهٔ ماده‌ای در آغاز راه است. باسف در لودویگسهافن آمونیاک تولید میکند. آمونیاک میتواند مادهٔ اولیهٔ محصولات شیمیایی دیگر و کودهای نیتروژنی باشد. خریدار این ماده، الزاماً آن را در همان شکل به مصرف‌کنندهٔ نهایی نمی‌رساند.
کاتالیزگر به کنترل آلاینده‌های اگزوز کمک میکند؛ واکنش شیمیایی را سریع‌تر پیش می‌برد، بی‌آنکه خودش مصرف شود. باسف برای خودروهای بنزینی کاتالیزگری چهارکاره دارد. کاتالیزگر چهارکارهٔ باسف، کاتالیزگر و فیلتر را در سامانهٔ اگزوز کنار هم می‌آورد تا آلاینده‌های خروجی موتور را کنترل کند.
اکوویو خانواده‌ای از پلاستیکهای زیستتخریبپذیر باسف برای کاربردهای مشخص است. زیستتخریبپذیر بودن به معنی کمپوست‌شدن هر نوع اکوویو در هر شرایطی نیست. شرایط مناسب به گونهٔ محصول و گواهی آن بستگی دارد. برای داوری دربارهٔ یک محصول، همین جزئیات اهمیت دارند.
لوپامید جای دیگری از راهِ ماده قرار می‌گیرد. باسف لوپامید را راهکاری برای بازیافت پلی‌آمید ۶ِ منسوجات و تبدیل آن به خوراک تولید دوبارهٔ پلی‌آمید معرفی میکند. پلی‌آمید ۶ نوع مشخصی از پلاستیک است؛ کاربرد لوپامید به معنی امکان بازیافت همهٔ پارچه‌ها با یک روش نیست.
- خوراک مواد اولیهٔ کودهای نیتروژنی
- خوراک محصولات شیمیایی دیگر
- سامانهٔ اگزوز خودروی بنزینی
- کیسهٔ پسماند آلی
- بعضی بسته‌بندی‌های غذا
- خوراک تولید دوبارهٔ الیاف پلی‌آمیدی
۰۶مشتری‌ها
چه کسانی مشتری این غول نامرئی‌اند؟
باسف برای رساندن موادش به مشتری، به یک کارخانه یا یک کشور تکیه ندارد. شبکهٔ تولیدی باسف در سال ۲۰۲۵ در ۹۳ کشور فعالیت داشت و حدود ۷۵ هزار مشتری داشت. بسیاری از مشتریان باسف خودشان تولیدکننده‌اند: مادهٔ باسف را می‌خرند و به بخشی از کالای نهایی تبدیل می‌کنند. برای همین نام باسف ممکن است روی کالای مصرف‌کننده دیده نشود.
بخش بزرگی از خریداران باسف خودشان تولیدکننده‌اند. در سال ۲۰۲۵، بیش از ۲۰ درصد فروش باسف به مشتریان مستقیم صنایع شیمیایی و پلاستیک مربوط بود. این خریداران مواد باسف را در تولید خود به کار می‌برند. حمل‌ونقل و خودرو هم از بازارهای مستقیم باسف بودند.
رقابت باسف به محصول مورد بحث بستگی دارد. باسف داو، ال‌جی کم، ساینوپک و وان‌هوا را از رقبای اصلی بخش پتروشیمی خود معرفی میکند. پتروشیمی به تولید مواد شیمیایی با استفاده از خوراک نفت و گاز مربوط است. این نام‌ها را نباید رقبای یکسان باسف در تمام محصولاتش دانست.
باسف در رتبه‌بندی شیمیایی سی‌اند‌ئی‌ان برای سال ۲۰۲۶، بر پایهٔ فروش شیمیایی سال ۲۰۲۵، رتبهٔ نخست را داشت. این رتبه سهم باسف از کل بازار جهان را نشان نمی‌دهد. بزرگی باسف هم انتخاب را از مشتری نمی‌گیرد: هر کارخانه باید مادهٔ مناسب کار خودش را پیدا کند.
منبع: BASF
۰۷شیمی ساده
آمونیاک چرا داستان باسف را عوض کرد؟
اهمیت تاریخی آمونیاک برای باسف از یک مسئلهٔ کارخانه‌ای آغاز شد. نیتروژن هوا و هیدروژن می‌توانند به آمونیاک تبدیل شوند، اما ساخت آمونیاک در کارخانه به دستگاه مناسب نیاز داشت. آمونیاک مادهٔ اولیهٔ ساخت ترکیبات دیگر، از جمله مواد اولیهٔ کودهای نیتروژنی است. موفقیت در ساخت آمونیاک، راه تولید مواد دیگری را هم باز می‌کرد.
ساخت آمونیاک به آهن، فشار بالا و دمای بالا نیاز دارد. آهن کمک میکند واکنش سریع‌تر پیش برود. اما سرعت واکنش همهٔ مسئله نبود: باسف باید دستگاهی می‌ساخت که فشار و دمای بالا را تاب بیاورد.
کارل بوش با مسئلهٔ ساخت راکتوری روبه‌رو شد که برای تولید آمونیاک دوام بیاورد. آغاز کار کارخانهٔ اوپائوی باسف در سال ۱۹۱۳ نشان داد که تولید آمونیاک دیگر به آزمایشگاه محدود نیست. باسف حالا می‌توانست آمونیاک را در مقیاس صنعتی بسازد.
واکنش آمونیاک نشان می‌دهد چرا شیمی و ساخت کارخانه را نمی‌توان همیشه از هم جدا کرد. معادله می‌گوید چه موادی به چه ماده‌ای تبدیل میشوند، اما دربارهٔ دوام راکتور چیزی نمی‌گوید. معادله همچنین روش تولید هیدروژن یا مراحل ساخت کود را نشان نمی‌دهد.
معادلهٔ موازنه‌شده: N۲ + ۳H۲ ⇌ ۲NH۳. تولید هیدروژن و مراحل بعدی در شکل نیامده‌اند.
۰۸فناوری
چرا کارخانه‌ها به هم وصل‌اند؟
یک کارخانه همیشه فقط محصول اصلی‌اش را بیرون نمی‌دهد. یک فرایند ممکن است گرمای قابل استفاده یا محصول جانبی هم داشته باشد. باسف شبکهٔ «فربوند» را برای وصل‌کردن کارخانه‌ها به کار می‌گیرد تا چنین خروجی‌هایی بتوانند در فرایند دیگری مصرف شوند.
تفاوت فربوند با یک واکنش شیمیایی همین‌جاست. واکنش ساخت آمونیاک می‌گوید نیتروژن و هیدروژن چگونه به آمونیاک تبدیل میشوند. فربوند دربارهٔ طراحی ارتباط میان چند فرایند است: کدام خروجیِ قابل استفاده میتواند به کدام کارِ دیگر برسد؟
انگلهورن در آغاز کار باسف میخواست چند مرحلهٔ ساخت رنگ را در یک مجموعه داشته باشد. فربوندِ امروزی را نباید همان طرح آغازین نامید. ایدهٔ نخست به کنار هم آوردن مراحل تولید مربوط بود؛ فربوند به استفاده از گرما و محصولات جانبی میان کارخانههای متصل هم می‌پردازد.
کارخانههای باسف همگی به یک شکل به هم وصل نیستند. در شبکهٔ کارخانههای به‌هم‌پیوستهٔ باسف، خروجی یک کار میتواند به کار کارخانه‌ای دیگر بیاید. باسف گاهی گرمای باقی‌مانده یا محصول جانبی یک فرایند را در فرایندی دیگر به کار می‌گیرد. ارتباط کارخانه‌ها فقط به فرمول محصولاتشان محدود نیست.
- ۱
تولید در یک واحد
یک فرایند شیمیایی، افزون بر محصول اصلی، گرما یا محصول جانبی هم دارد.
- ۲
اتصال واحدها
شبکهٔ کارخانه‌ها خروجی قابل استفاده را به واحد دیگر می‌رساند.
- ۳
مصرف دوباره
واحد دوم از گرما یا محصول جانبی در فرایند خود استفاده میکند.
۰۹پرسش آینده
نقشهٔ بعدی باسف کجاست؟
باسف در مارس ۲۰۲۶ سایت یکپارچهٔ ژانجیانگ را در چین افتتاح کرد. چند ماه بعد، باسف واگذاری اکثریت کسب‌وکار پوشش‌های خودرویی به کارلایل را تکمیل کرد. باسف پس از این معامله، ۴۰ درصد سهام شرکت مستقل سورونتیس را نگه داشت؛ پس واگذاری اکثریت به معنی خروج کامل نبود.
کارخانهٔ تازهٔ ژانجیانگ و جدا شدن کسب‌وکار پوشش‌های خودرویی، دو تصویر از آیندهٔ باسف می‌سازند. باسف کدام فعالیت‌ها را در کارخانههای به‌هم‌پیوسته نگه می‌دارد؟ باسف کدام فعالیت‌ها را جدا پیش می‌برد؟
پرسش و پاسخ
پرسش‌های متداول
شرکت باسف چه محصولاتی می‌سازد؟
باسف از مواد پایه مانند آمونیاک تا محصولات ویژه مانند مادهٔ سازندهٔ فوم استایروپور و کاتالیزگر اگزوز خودرو تولید میکند. بسیاری از این محصولات را کارخانههای دیگر می‌خرند و در ساخت کالای نهایی به کار می‌برند.
باسف چگونه از تولید رنگ آغاز کرد؟
فریدریش انگلهورن میخواست از قطرانِ حاصل از تولید گاز زغالسنگ برای ساخت رنگ مصنوعی استفاده کند. او همراه دو شیمیدان به نامهای آگوست و کارل کلم باسف را در سال ۱۸۶۵ بنیان گذاشت.
فربوند در کارخانههای باسف یعنی چه؟
فربوند نام شبکهای است که کارخانههای باسف را به هم وصل میکند. در این شبکه، گرما یا محصول جانبیِ قابل استفادهٔ یک فرایند میتواند در فرایند دیگری مصرف شود.
کاتالیزگر در ساخت آمونیاک چه کاری انجام می‌دهد؟
کاتالیزگر آهن سرعت واکنش نیتروژن و هیدروژن برای ساخت آمونیاک را بالا می‌برد. کاتالیزگر در این واکنش مصرف نمی‌شود و جزء مادهٔ نهایی نیست.
آیا همهٔ محصولات زیستتخریبپذیر باسف در هر شرایطی کمپوست میشوند؟
خیر. برای خانوادهٔ پلاستیکهای اکوویو، شرایط کمپوستپذیری به گونهٔ محصول و گواهی آن بستگی دارد؛ زیستتخریبپذیر بودن بهتنهایی چنین نتیجهای را برای هر شرایطی تضمین نمیکند.
منابع
- BASF Report 2025 — Statement of Income ( ) — BASF
- BASF Report 2025 — Segments ( ) — BASF
- BASF Report 2025 — Sites and Business Environment ( ) — BASF
- 2026 Global Top 50 chemical firms — interactive data ( ) — Chemical & Engineering News
- 1865 — Foundation of Badischen Anilin- & Sodafabrik ( ) — BASF
- Chronology of Innovations — BASF
- IG Farben — BASF
- 1945–1964 — From New Beginnings to the Plastic Age — BASF
- 2006 — Acquisitions — BASF
- BASF closes acquisition of businesses and assets from Bayer — BASF
- BASF inaugurates world-scale Verbund site in China ( ) — BASF
- BASF and Carlyle complete coatings transaction ( ) — BASF
- Carl Bosch — Nobel Prize laureate, scientist, business leader ( ) — BASF
- BASF Factbook — Petrochemicals — BASF
- BASF Factbook — 2025 at a Glance — BASF
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است؛ اولین نفری باشید که نظر می‌دهد.
ثبت دیدگاه
برای ارسال دیدگاه با شماره موبایل وارد شوید یا ثبتنام کنید.
ثبت دیدگاه
ثبت دیدگاه
برای ارسال دیدگاه با شماره موبایل وارد شوید یا ثبتنام کنید.
ثبت دیدگاه
برای ارسال دیدگاه با شماره موبایل وارد شوید یا ثبتنام کنید.